Sante Mantal

FÈ ABITID OU TOUNEN YON FÒS POU REYISIT OU

sikoloji abitid, Ayisyen, Ayiti, kreyol, Mantal, reyisit, sante, sante fizik, Sante Mantal, sikoloji January 9, 2020

Yon lane fèk tanmen, yon deseni tou nèf. Ou ta renmen gen yon pi bèl vi e gen pi bon rezilta nan domèn ou. Sèl bagay ki ka few reyalize rèv sa oubyen anpeche w, se abitid ou. Abitid se sa ou fè, jan ou konpòtew oubyen panse chak jou. Abitid ou defini bonè w ak malè w, li gen gwo pwa lou sou avni w. Abitid ou se ou menm menm.

Malerezman ou paka efase move abitid ou yo, men ou ka ranplase yo grenn pa grenn pa yon bon abitid. Pèdi tan, distraksyon, parès oubyen renmen bagay fasil, se pi gro ènmi ki ka anpeche w fè sa.

Annou konprann anvan koman yon abitid boujonnen oswa grandi. Tout abitid kòmanse ak yon

1.Estimilasyon: sa ki ba w anvi pou w kòmanse fe yon bagay. Li kapab fizik, mantal oswa emosyonèl.

2.konpòtman: se reyaksyon ou genyen ak estimiliasyon sa, se li kap tounen woutin nan.

3.Rekonpans: jan ou vin santi w aprè konpòtman oubyen woutin sa. Pa egzanp: ou leve granmaten ou santi dan w ak bouch ou lou (estimilasyon), ou deside bwose dan w (konpòtman), aprè ou santi dan w lejè, pwòp epi fre (rekonpans). Egzanp sa ka aplike pou nenpot lòt abtitid ke li bon oubyen pa bon. Daprè kèk etid pou w gen yon nouvo abitid sa pran twa(3) mwa apeprè, apati de nèf(9) mwa yon abitid tounen otomatik, sa vle di, ou fèl san fòse, san w pa menm rann ou kont. Plis pase 40% nan abitid nou yo otomatik.

Derasinen yo move abitid se pa bagay ki fasil pyès, sa mande anpil fòs, volonte ak pasyans. Ou dwe byen idantifye move abitid yo epi deside bon abitid pou ranplase yo. Egzanp. move abitid: Pèdi tan sou rezo sosyo, bon abitid: Lekti oubyen etidye. Eseye youn pa youn paske si w vle chanje tout yon sèl kou gen 99% chans pou w echwe, sa se rezon ki lakoz nou pa janm reyisi ak rezolisyon nou konn fè pou nouvèl ane yo. Map raple w kew ka pran desizyon pou w chanje abitid ou yo nenpòt moman nan ane a, sa vle di si w pa reyisi nan kòmansman ane a, ou pa oublije tann lòt ane.

Pou w chanje move abitid ou yo, ou dwe :

Reyalis: gen yon bon plan aksyon, kòmanse tikal pa tikal, pa aksepte pyès eskiz, mete afichaj oubyen alam pou w ka raple w chak detay epi kontwole koman wap pwogrese.
Gen bon kontwòl sou antouraj ou: Byen chwazi kote ak moun wap frekante, rann lavi w fasil ak bon abitid pandan wap fè move abitid yo vin difisil.
Pa prese: toujou bat pou wè pi lwen pase pwent nen w. Lè w pa reyisi rapid oubyen jan w te swetel la, pa janm di ou pap kapab, toujou prè pou w reseye. Pa kite w distrè, konsantre w sou saw vle a, felisite epi ankouraje tèt ou pou chak pwogrè ou fè.

Abitid se kle pòt siksè w oubyen echèk ou. Se menm jan ak fil zaryen, lè l kòmanse li fen epi fèb men depil fin kole nèt li pi di pase kòd batiman. Dezanbarese w de tout vye kòd move abitid ki nan vi w. Chanje abitid ou, chanje lavi w, souri ak lavni w.

Dr. Jackson Josaphat

Otè
Dr. Jackson Josaphat
Jackson Josaphat

Atik/ Edikasyon/ Jeneral/ Sante/ Siperasyon Pèsonèl

BLOKE MANTALMAN

sikoloji Ayisyen, Ayiti, coronavirus, COVID-19, Haiti, konfinman, kowonaviris, kreyol, Mantal, rete lakay, sante, Sante Mantal, sikoloji April 16, 2020

An nou pale de bloke mantalman

Daprè eksperyans mwen epi sa mwen tande nan moman m remake anpil moun ap eksperimante yon “blokaj mantal”, kòman m ka eksplike sa?

Anpil moun lakay yo, anpil moun gen plis tan lib oubyen vin gen tan lib nan moman, men tan sa li vin pa itil yo anyen, yo vin plis bloke,oubyen paka fonksyone, se tankou yo sou yon poz, kote yo pa vle fè anyen oubyen envesti nan anyen ankò, y ap tann lè yo mete tout aktivite ki te konn genyen yo an mach. Ki vin fè m panse moun sa yo sou pon poz mantal oubyen yo bloke mantalman.

Epoutan moman sa se kote nou tout ta sipoze pran opòtinite sa pou fè yon aktivite, mete lavi nou a jou, aprann sou yon sijè ke nou te anvi aprann depi lontan, pran swen tèt nou; relasyon koup ki t ap kraze yo ka pran yon lòt nivo, kote gen tan pou al konsilte yon terapet anliy, e sa rive yon lòt kote ankò kote nou ka kreye yon nouvo biznis, oubyen mete biznis nou yo nan yon lòt nivo kote n ap antre sou mache an liy lan, pou m site sa yo sèlman..

Nou tout nan yon moman oubyen yon lòt nou ka santi poz sa, men pa kite li rete pou toutan, li ka pi di pou yon moun ke yon lòt pou soti ladan, paske sitiyasyon yo nan moman pa fasil, men li pa oblije rete pou toutan, paske si nan moman sa nou pa bay tèt nou aktivite, oubyen jwenn èd nou bezwen an pou nou avanse, eske nou panse lè pou n soti tout bon an n ap prè pou sa?

Rhode B. Banatte

Atik/ Edikasyon/ Jeneral/ Lavi

MIT LAKAY AYISYEN

sikoloji atik, Ayisyen, Ayiti, djab, edikasyon, fanmi, lakay, lavi, lougawou, mit, SAK, Sante Mantal, simbi July 10, 2019

Kisa yon mit ye?

Mit se yon ti listwa depi ou piti ou leve ou jwenn y ap rakonte. Istwa sa yo souvan makonnen ak imaj yon bèt oubyen yon moun oubyen tou se yon istwa yo rakonte ou men ou pa janm viv menm yon segonn nan lavi ou .
Mit lan se zèv yon gwoup savan ki marye ak yon sosyete osnon marande ak aksyon yon sosyete. Li egziste nan tout peyi sa ki vle di chak sosyete konstwi ak mitoloji pa yo. Pou sosyete ayisyen an , gen plizyè mit ki chita ladan. Men, nan atik sa a n ap eseye konprann kesyon lougawou a. ki se youn nan mit yo plis pale de li

Lougawou

Lougawou se youn nan mit ki chita lakay ayisyen. Li konstwi ak zannimo tankou ravèt, gwo papiyon nwa, chwal bwa, chòv-souri elt.. Nan byozowoloji, li rele bèt sa yo bèt ak zèl. Sa vle di bèt ki pa gen zo ( invertebré). Yo konstwi li tou ak gwo zannimo ki sanble anpil ak moun (Humanoïdes- Anthropoïdes-anthropomorphes- Lycanthropes) tankou :
– Lasirèn
– Makak
– Ti granmoun

Yo fè l ak bèt sa yo tou:
– Chen
– Chat
-Tig
– Bourik san tèt
– Towo bèf
Mit se yon bagay ki natirèl nan tèt chak moun. Se li ki pèmèt ou eseye konprann sa ou santi.
Li nòmal pou yon moun viv ak mit paske li se baz tout sosyete. Se mit lan ki bay sosyete a kwayans ak konpòtaman ( pèsepsyon -abitid- jan yo viv -fason yo wè e konprann fenomèn yo ).

Ki pwoblèm ki genyen ak mit lougawou a nan sosyete ayisyen an?

Se vre nou dwe viv ak mit nou yo men, lè yon sosyete pa rive konnen mit li sa bay gwo pwoblèm nan relasyon moun ak moun Mit lan jwe yon gwo wòl nan mantalite yon moun oubyen yon sosyete.
Sa ki makònnen nou, sa ki fè nou viv ansanm nan se mantalite nou. Sa vle di fason nou wè bagay yo . Kòm nou pa twò konnen mitoloji nou, sa vin kreye yon laperèz nan lespri nou. Mari pa fè madanm konfyans menm jan madanm pa fè mari li konyans. An gwo, pensonn pa fè lòt konfyans. Youn ap veye lòt.
Nan sosyete ayisyen an, nou remake gen anpil zòn yo toujou fè konprann ti granmoun yo se Lougawou yo ye. Sitou lè granmoun nan gen cheve blanch. Li oblije gen yon tit Lougawou ki ranplase siyati l.
Poukisa yon gwoup moun oblije konprann yon grann konsa? Poukisa yo pa renmen ti granmoun?
Nou ka pran egzanp timoun ki mouri ak kolera paske anpil paran pa te konprann sa ki t ap rive timoun yo. Menm paran sa yo pa te rive dakò sou inyorans ak neglijans yo .Yo te pito fè kwè se ti granmoun ki nan antouraj yo ki tounen chat, ki pouse zèl pou vin vole sou do kay pou pran nanm ti moun yo. Gen anpil lòt egzanp konsa toujou.

Kòm moun renmen sa ki sanble ak li , moun ki kwè nan menm bagay ak li .Lè w ap grandi yo fè w konprann ti granmoun yo se malfektè. Yo ka menm fè w kwè se paske li te manje yon timoun ki fè li soufri tèl maladi oubyen li gen tèl andikap. Si ou pa ta kwè, y ap konsidere w tankou yon move timoun. oubyen tou yo swete pou yon bagay mal rive ou pou ou ka rive kwè nan fenomèn lan.
Chak moun g on listwa alegorik pou yo rakonte w. Moun lan kwè tout bon nan sa l ap rakonte w lan. Malè ak ou si w pa kwè
– Yèswa pandan m kouche m tande yon bann sanpwèl.
– Avanyè m wè yon simbi

Se fraz nou souvan tande y ap repete.

Mitoloji ayisyen ak lasyans

An Ayiti, menm moun ki fè gwo etid yo, anpil nan yo pa toujou ap balanse nan lasyans di ak kwayans yo. Se yon pèp kwayan ak 90%, yo sipèstisye.
Ayisyen pa toujou kwè se maladi natirèl yo genyen. Li pa fasil pou kwè se lougawou k ap fè nou mal. Sa ki lakoz nou pi vit al chache gerizon kay yon apot mitoloji (Ougan) olye nou chache wè yon doktè syantifik ki ka bay yon bon limyè sou maladi nou genyen. Pawòl doktè pa toujou vle di anyen pou yon ayisyen ki soufri ipokondri ( Hypochondrie) .
Nou ka pran egzanp yon moun ki fin fè tès gwosès e li wè li ansent anvan tout sa yo, lè li wè siy yo, premye reflèks li se kouri al kay yon bòkò. Nan chache solisyon , bòkò ba li yon pakèt remèd ki pa menm ka rezoud fo pwoblèm lan sa ki konn fè moun lan pèdi timoun lan

Fason yon gwoup konprann yon fenomèn konn lakoz yon moun soufri pou sa. Nan sosyete nou an gen anpil granmoun k ap soufri ak twoub sikolojik akoz yon chay yo lage sou do yo.
Poutèt sa gen anpil jenn ki pè vin granmoun, menmlè yo pa ka anpeche sa. Paske granmoun yo sibi anpil move tretman tankou : mepri pou tèt laj yo ak anpil pawòl ki fè kwè depi yo se lougawou

Mit pa yon pwoblèm. Men lè ou pa konprann li ni konnen kòman li manifeste , se la a li ka bay gwo pwoblèm nan relasyon ou ak lòt moun.

Nou konseye ou li:

– La bête qui mangeait le monde, ANTOINE Nochy, Ed.2018
– Atlas de zoologie poétique, EMMANUEL Pouydebat , ed. 2018
– L’histoire naturelle, Georges Louis Leclerc de Buffon, Ed. 1749, imp nationale
– La mythologie: ses dieux, ses héros, ses légendes, EDITH Hamilton , Ed. Little Brown compagny , 1942

Otè
Evodie MENARD, (etidyan nan sikoloji, fakilte Etnoloji)

Editè
Ledna ADRAS, (Etidyan lengistik)

Atik/ Edikasyon/ Jeneral/ Siperasyon Pèsonèl

TES PREFERANS PWOFESYONEL KUDER : Echèl Kuder nan Preferans Vokasyonèl, li sèvi pou chwazi pwofesyon

sikoloji atik, Ayiti, edikasyon, Haiti, kreyol, lavi, lekol, profesyonèl, SAK, sante, Sante Mantal, sikoloji July 5, 2019

Gen yon moman nan lavi chak moun gen yon kote yo gen pou deside kisa yo vle dedye yo pwofesyonèlman; pou sa ou dwe premye konnen sa ou renmen. Tès preferans pwofesyonèl Kuder se yon tès ki evalye aspè sa yo. Yon tès ki ka retire yon moun nan dout pou chwa preferans pwofesyonèl li.

Tès sa a pèmèt gide elèv ak granmoun ki pa konnen ekzakteman ki sektè oswa pwofesyon yo ka pran. Nan atik sa a nou pral konnen 10 echèl ke tès la evalye, epi ki karakteristik ki pi enpòtan ladan. More

Atik/ Jeneral/ Lavi/ Sante

TOUT MOUN KA SOUFRI YON TWOUB MANTAL

sikoloji atik, Ayisyen, Ayiti, edikasyon, fanmi, Haiti, kreyol, lavi, medikaman, SAK, sante, Sante Mantal, sikoloji July 1, 2019

Daprè Òganizasyon Mondyal Lasante, maladi se yon chanjman oubyen yon eka ki genyen nan sa
ki gen pou wè ak eta fizyolojik nan yonn oubyen plizyè pati nan kò a kote evolisyon li plizoumwen
previzib. Se nan sentom ak siy karakteristik yo ou dekouvri manifestasyon li. Nan tout sosyete yo
sante ak maladi se eleman diskou, alò maladi tankou tout evènman nan egzistans moun mande yon
eksplikasyon, fòk yo ba li yon sans (Dominique Lecourt, 2004). Maladi lèzom soufri yo divize an
de (2) gwoup. Gwoup maladi fizik ki pran nesans nan kò ak gwoup maladi mantal ki pran nesans
nan lespri. Men maladi mantal yo jounen jodi a se twazyèm maladi ki pi frekan nan lemond. Yo
frape tout moun, kèlkeswa laj ou, sèks ou, estati sosyal ou, nivo entèlektyèl ou ak mwayen
ekonomik ou. Sèlman yo ka wè li diferan fason soti nan yon kilti pou ale nan yon lòt. Men kisa
maladi mantal la ye menm ? Kijan yo ka idantifye li ? Kisa ki lakòz li ? Kijan nou ka konbat move
diskou ki genyen sou moun ki soufri li yo ?

Jeneral/ Sante

PA GEN BYENÈT SAN SANTE MANTAL

sikoloji Ayisyen, sante fizik, Sante Mantal, sikoloji April 15, 2019

Pale de sante se yon sijè ki ap diskite toupatou nan mond lan. Enpòtans sante fè anpil politik fèt ak anpil lajan envesti nan Leta ak gwo òganizasyon yo pou fè prevansyon ak dekouvri tretman pou konbat maladi nan objektif pou moun ka viv pi byen. Men, domèn sante tèlman gen branch ki nesesè, genyen ladan yo ki neglije oubyen ekate pou bay kèk lòt plis enpòtans. Se sak fè depi yon pakèt syèk yo te plis panche sou maladi nan kò (sante fizik) pase maladi lespri (sante mantal) paske yo konsidere maladi lespri yo tankou yon mal sosyal ki pa depann de sante fizik. Men, eskè nou ka pale de lasante sanke nou pa konsidere sante mantal ak sante fizik ? Si gen dezekilib nan mitan fonksyonnman kò a ak lespri a èske li nòmal ?

Konstitisyon Òganizasyon Mondyal Lasante defini lasante tankou se yon eta konplè byennèt fizik, mantal ak sosyal e ki pa sèlman absans maladi ak enfimite. Sante mantal li menm, se yon konpozant esansyèl lasante. Li se yon eta byennèt kote anndan li yon moun ka reyalize tèt li, byen fè fas kare ak tansyon nòmal lavi a, akonpli yon travay pwodiktif epi kontribye nan lavi kominote li. Nan sans pozitif sila, sante mantal se poto mitan byennèt yon moun ak bon fonksyonnman yon kominote.

Veritab koz twoub mantal yo
Sa ki detèmine sante mantal yon moun se faktè sikolojik ak biyolojik nan yon moman espesifik. Presyon sosyo ekonomik ki ap vale teren se yon faktè tou yo rekonèt ki ka trennen pwoblèm sante mantal nan kominote yo. Done moun ka fè plis konfyans tou se sa ki dekri endikatè povrete ak sitou lè moun yo gen yon nivo enstriksyon ki fèb. Pwoblèm sante mantal makònen tou ak chanjman rapid ki gen nan sosyete yo, kondisyon travay ak presyon yo, diskriminasyon yo, move lavi nan salte yo, vyolans ki ka genyen yo ak move sante fizik yo epi vyolasyon dwa moun yo. Pou ale pi lwen, kèk pwofil sikolojik ak trè pèsonalite predispoze tou pou moun soufri twoub mental yo. Epi, twoub sa yo ka gen orijin biyolojik sitou ak faktè jenetik ki kontribye nan dezekilib chimik sèvo a.

Anpil fwa yo konsidere sante mantal tankou yon domèn pou kont li oubyen yon espesyalite ki paralèl ak sistèm sante jeneral piske prensipal travay li se chèche trete twoub lespri yo. Lontan, yo te konsidere twoub newolojik ki soti nan sèvo tankou pwoblèm apa ki pa egzije okenn siveyans fizik. Men, plis jou pase, nou remake yo rekonèt gen koneksyon enpòtan nan mitan yon bon sante mantal ak yon bon eta sante. Twoub mantal yo ka gen konsekans sou sante fizik, epitou, anpil maladi fizik ka trennen pwoblèm sante mantal. Anplis, etid yo montre tou, moun ki fè maladi mantal grav ki pèsiste yo gen risk de fwa plis pou prezante plizyè pwoblèm sante fizik. Poutan, malgre yo rekonèt koneksyon kò a ak lespri ak komòbidite siyifikatif twoub fizik ak mantal yo, jouk jounen jodi milye medikal la pa bay yon atansyon ki sifi ak sistèm yo ki ta ka pèmèt yo idantifye wout sistèm sante a dwe swiv pou li ranpli espas vid ki separe aspirasyon yo de reyalite a.

Pwoblèm sante mantal nan lemonn
Òganizasyon Mondyal Lasante idantifye pwoblèm sante mantal yo tankou premye pwoblèm mondyal sante piblik. Nan lojik pou detekte twoub mantal yo depi nan bay swen primè yo, Sharma ak Copeland4 montre pwoblèm sante mantal yo se yonn nan prensipal koz andikap nan lemonn. Malgre devlopman pakèt nouvo tretman maladi mantal yo, anpil moun ki ap soufri pa resevwa èd yo bezwen an e yo rete nan soufrans lan an silans. Sa fèt nan peyi devlope yo ak diskou negatif ki vlope maladi mantal yo ki anpeche moun ki afekte yo pa mande èd kèlkeswa nati twoub mantal yo a. Anplis, sèvis swen sante primè yo pa gen ni fòmasyon ak konpetans nesesè pou detekte ak trete moun ki gen pwoblèm sante mantal. Nan peyi ki pa gen twòp resous yo, gen yon move kalite swen sante mantal akoz pa gen pèsonèl sante ase. Peyi sa yo gen yon ti kras medsen e mwens sikyat. Nan sans sila, genyen pase yon milye moun ki gen twoub mantal k’ap viv san laswenyay e pa gen okenn repons posib pou sante mantal.

Sante mantal nan peyi Dayiti

Daprè Òganizasyon Mondyal Lasante, sante mantal se dezyèm pwoblèm sante piblik an Ayiti. Men an Ayiti, pwoblèm sante mantal yo souvan makònnen ak fòs malefik. Nan sa ki gen pou wè ak sentom espesifik sante mantal ak twoub mantal, depi nan lane 2010 pa gen okenn done moun ka fè konfyans sou prevalans pwoblèm sante mantal. Chif yo pa bay okenn ide sou prevalans reyèl twoub yo nan kominote a5. Nan entèvyou li bay Le Nouvelliste, direktè depatman sante mantal nan Fakilte Lamedsin lan, doktè Hans Lamarre, fè konnen sante mantal pa yon priyorite pou gouvènman ayisyen an. Absans politik sante mantal vin fè pa gen yon reyèl planifikasyon sèvis yo. Sistèm sante mantal la gen yon ti ponyen pwofesyonèl. Ti ponyen sila plis bay sèvis nan lakou Pòtoprens. Gen sèlman de (2) lopital sikyatri. Estatistik nou ka fè plis konfyans yo repere sèlman kenz (15) sikyat pou yon popilasyon ki gen 10 milyon moun ladan li. Kidonk, nan yon peyi kote moun ki gen maladi mantal ap ogmante anfas yon pakèt pwoblèm tankou : sitiyasyon kritik, resouzimèn ak finansye yo limite, enfrastrikti yo pa egziste, donk tablo sante mantal parèt lamantab.
Pou nou bout, lasante ak byennèt mantal enpòtan anpil pou moun, nan nivo endividyèl ak kolektif. Se pou sa pwomosyon, pwoteksyon ak retablisman sante mantal dwe preyokipasyon santral pou moun yo, kolektivite yo ak sosyete yo toupatou nan lemonn. E yon bon sante mantal se kapasite pou w adapte w ak jwenn ekilib nan tout sitiyasyon ki ka pwovoke dezekilib lakay ou oswa nan kò ou, nan panse ou, nan relasyon ou genyen ak lèzòt yo, elatriye. Donk PA GEN BYENÈT SAN SANTE MANTAL

Bibliyografi ak webografi
1- Rapport sur la santé dans le monde, 2008.

2- Fédération mondiale pour la santé mentale. La santé mentale en soins primaires : améliorer le traitement et promouvoir la santé mentale,

3- Santé mentale au Québec, Culture et santé mentale en Haïti : une revue de littérature, 2010.

4- Organisation Mondiale de la Santé, Investir dans la santé mentale, 2004.

5- http://www.handipole.org/IMG/pdf/qu-est-le-handicap-psychique.pdf

6- https://www.lenouvelliste.com/article/179730/la-sante-mentale-classe-deuxieme-problemede-sante-publique-en-haiti

7- https://www.who.int/fr/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-ourresponse

8- https://www.ghdonline.org/uploads/doc_69.pdf

9- https://www.who.int/mental_health/action_plan_2013/fr/